24 czerwca 2010 r. zaczęło obowiązywać nowe rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 27 maja 2010 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z ekspozycją na promieniowanie optyczne (Dz.U. nr 100, poz. 643).
Zostało ono wydane na podstawie art. 23715 § 1 Kodeksu pracy.
Czego dotyczy nowe rozporządzenie?
Nowe rozporządzenie określa minimalne wymagania przy pracach, przy których może wystąpić ekspozycja pracownika na promieniowanie optyczne w postaci promieniowania nielaserowego lub laserowego, dotyczące:
- wyznaczania poziomu ekspozycji,
- oceny ryzyka zawodowego,
- unikania lub ograniczania ryzyka zawodowego,
- informowania i szkolenia pracowników
(§ 1 ust. 1 pkt 1-4 nowego rozporządzenia).
Uwaga!
Nowe rozporządzenie nie ma zastosowania odnośnie do prac związanych z ekspozycją na naturalne promieniowanie optyczne (§ 1 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Nowe definicje
Określono następujące nowe definicje:
- grupy szczególnego ryzyka - pracownicy, którzy:
- podlegają szczególnej ochronie zdrowia na podstawie odpowiednich przepisów, w szczególności kobiety w ciąży i młodociani,
- mają stwierdzone schorzenia powodujące nadwrażliwość na promieniowanie optyczne lub stosują środki fotouczulające;
- poziom promieniowania - wartość parametrów charakteryzujących promieniowanie optyczne jako fizyczny czynnik szkodliwy dla zdrowia w środowisku pracy, określonych w:
- pkt 1.2 załącznika Wyznaczanie poziomu ekspozycji na promieniowanie optyczne do nowego rozporządzenia dla promieniowania nielaserowego,
- pkt 2.3 załącznika Wyznaczanie poziomu ekspozycji na promieniowanie optyczne do nowego rozporządzenia dla promieniowania laserowego;
- poziom ekspozycji - poziom promieniowania po uwzględnieniu środków ochrony zbiorowej, zastosowanych w celu ograniczenia ekspozycji pracownika na promieniowanie optyczne;
- promieniowanie optyczne - wszelkie promieniowanie elektromagnetyczne o długości fali w przedziale od 100 nm do 1 mm, występujące jako:
- promieniowanie nadfioletowe (UV), czyli nadfiolet - promieniowanie optyczne o długości fali w przedziale od 100 do 400 nm - zakres nadfioletu dzieli się na pasma UVA (315-400 nm), UVB (280-315 nm) i UVC (100-280 nm),
- promieniowanie widzialne (VIS), czyli światło - promieniowanie optyczne o długości fali w przedziale od 380 do 780 nm,
- promieniowanie podczerwone (IR), czyli podczerwień - promieniowanie optyczne o długości fali w przedziale od 780 nm do 1 mm - zakres podczerwieni dzieli się na pasma IRA (780-1400 nm), IRB (1400-3000 nm) i IRC (3000 nm-1 mm);
- wartości MDE - maksymalne dopuszczalne ekspozycje na promieniowanie optyczne, określone w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. nr 217, poz. 1833 z późn. zm.);
- źródło promieniowania - za źródła promieniowania optycznego uznaje się:
- w przypadku promieniowania nielaserowego:
- źródła elektryczne, przede wszystkim promienniki nadfioletu (UV), podczerwieni (IR), żarówki, świetlówki, lampy metalohalogenkowe, rtęciowe, ksenonowe, deuterowe i inne,
- źródła luminescencyjne i termiczne, które emitują promieniowanie optyczne jako produkt uboczny wykonywanego procesu technologicznego, przede wszystkim łuki elektryczne, palniki plazmowe i gazowe, paleniska, piece, roztopione metale lub inne materiały oraz wszelkie obiekty rozgrzane do wysokiej temperatury,
- w przypadku promieniowania laserowego:
- lasery, czyli każde urządzenie wytwarzające lub wzmacniające promieniowanie optyczne w procesie kontrolowanej emisji wymuszonej,
- urządzenia laserowe, czyli każde urządzenie zawierające 1 lub więcej laserów w złożonym układzie optycznym, elektrycznym bądź mechanicznym,
- laserowe systemy transmisji światłowodowej, w tym światłowodowe systemy telekomunikacyjne,
- źródła promieniowania wykorzystujące głównie emisję spontaniczną, ale charakter wytwarzanego promieniowania i stwarzane przez niego zagrożenia uzasadniają traktowanie takiego źródła na równi z laserami, przede wszystkim diody elektroluminescencyjne (LED) dużych mocy
(§ 2 pkt 1 lit. a i b, pkt 2, 3 oraz 4 lit. a-c i pkt 5 oraz 6 lit. a i b nowego rozporządzenia).
Identyfikacja źródła i ustalenie poziomu promieniowania
Pracodawca ma obowiązek identyfikować źródła promieniowania, które mogą stwarzać zagrożenie w miejscu pracy, i później ustalać poziom promieniowania alternatywnie na podstawie:
- pomiarów odpowiednich parametrów promieniowania wykonanych na stanowisku pracy,
- danych od producenta danego urządzenia, zawierających wyniki pomiarów emitowanych poziomów promieniowania,
- obliczeń odpowiednich parametrów promieniowania występujących na stanowisku pracy, gdy obliczenia takie są możliwe do wykonania, na przykład na podstawie znajomości praw i reguł stosowanych dla promieniowania optycznego
(§ 3 ust. 1 pkt 1-3 nowego rozporządzenia).
Wyznaczanie poziomu ekspozycji
Pracodawca ma także wyznaczać poziom ekspozycji w sposób, który został określony w załączniku Wyznaczanie poziomu ekspozycji na promieniowanie optyczne do nowego rozporządzenia (§ 3 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Musi przy tym uwzględnić wszystkie czynności związane z eksploatacją źródła promieniowania w miejscu pracy w zakresie:
- obsługi,
- konserwacji,
- remontów,
- montażu,
- kontrolno-pomiarowym
(§ 3 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Uwaga!
Wyznaczanie poziomu ekspozycji przeprowadza się co najmniej:
- raz do roku - jeżeli ostatnio wyznaczony poziom ekspozycji przekraczał:
- 0,7 wartości MDE dla promieniowania nielaserowego,
- 0,8 wartości MDE dla promieniowania laserowego;
- raz na 2 lata - jeżeli ostatnio wyznaczony poziom ekspozycji zawierał się w granicach:
- powyżej 0,4 do 0,7 wartości MDE dla promieniowania nielaserowego,
- powyżej 0,4 do 0,8 wartości MDE dla promieniowania laserowego;
- każdorazowo - jeżeli nastąpiły zmiany warunków wykonywania pracy, które mogły mieć wpływ na zmianę poziomu ekspozycji, lub wystąpiły okoliczności, które uzasadniają jego ponowne wyznaczenie
(§ 3 ust. 4 pkt 1 lit. a i b, pkt 2 lit. a oraz b i pkt 3 nowego rozporządzenia).
Pracodawca ma obowiązek prowadzić dokumentację dotyczącą wyznaczania poziomu ekspozycji i przechowywać ją:
- zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy - jeżeli podstawą ustalenia poziomu promieniowania jest pomiar,
- z dokumentacją dotyczącą oceny ryzyka zawodowego - jeżeli podstawą ustalenia poziomu promieniowania są dane od producenta danego urządzenia lub obliczenia
(§ 3 ust. 5 pkt 1 i 2 nowego rozporządzenia).
Uwaga!
Ustalono, że pracodawca nie rozpatruje promieniowania optycznego jako czynnika szkodliwego dla zdrowia w środowisku pracy, jeżeli w trakcie eksploatacji źródła promieniowania zgodnej z jego przeznaczeniem poziom ekspozycji nie przekracza 0,4 wartości MDE, przede wszystkim gdy:
- w celu oświetlenia pomieszczeń lub stanowisk pracy stosuje źródła światła w przeznaczonych dla nich oprawach oświetleniowych i odpowiedniej odległości od eksponowanych części ciała pracownika,
- eksploatuje lasery klasy 1, 1M, 2, 2M lub 3R zgodnie z wymaganiami określonymi przez producenta danego urządzenia,
- eksploatuje lasery klasy 3B lub 4, do których zostały zastosowane środki ochrony zbiorowej, pozwalające na zaklasyfikowanie danego urządzenia do klasy 1,
a także ekspozycja nie dotyczy pracowników należących do grup szczególnego ryzyka i nie występują inne czynniki wpływające na wzrost zagrożenia pracowników przez promieniowanie optyczne, którymi są:
- współwystępowanie w środowisku pracy promieniowania optycznego i fotouczulających substancji chemicznych,
- zagrożenia związane z możliwością wywołania olśnienia, pożaru lub wybuchu
(§ 3 ust. 3 pkt 1-3 nowego rozporządzenia).
Ocena ryzyka zawodowego związanego z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne
Określono, że pracodawca ma obowiązek oceniać ryzyko zawodowe związane z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne, wynikające z konkretnych uwarunkowań występujących w miejscu pracy, ze szczególnym uwzględnieniem:
- czynników mających wpływ na skutki oddziaływania promieniowania optycznego na organizm człowieka, określonych w:
- pkt 1.1 załącznika Wyznaczanie poziomu ekspozycji na promieniowanie optyczne do nowego rozporządzenia dla promieniowania nielaserowego,
- pkt 2.1 załącznika Wyznaczanie poziomu ekspozycji na promieniowanie optyczne do nowego rozporządzenia dla promieniowania laserowego;
- wartości MDE, w tym również wartości MDE odrębnie dla kobiet w ciąży określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z 10 września 1996 r. w sprawie wykazu prac szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet (Dz.U. nr 114, poz. 545 z późn. zm.), oraz ograniczeń przy zatrudnianiu młodocianych wynikających z rozporządzenia Rady Ministrów z 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. nr 200, poz. 2047 z późn. zm.);
- skutków dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, w tym należących do grup szczególnego ryzyka;
- możliwych skutków dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników wynikających ze współwystępowania w środowisku pracy:
- promieniowania optycznego,
- fotouczulających substancji chemicznych;
- pośrednich skutków mających wpływ na bezpieczeństwo pracowników, przede wszystkim zagrożeń związanych z możliwością wywołania:
- olśnienia,
- pożaru,
- wybuchu;
- istnienia urządzeń ochronnych i innego wyposażenia zabezpieczającego przed nadmiernym poziomem ekspozycji;
- wiedzy medycznej w dostępnych publikacjach i informacji uzyskanych w wyniku profilaktycznych badań lekarskich pracowników;
- przypadków ekspozycji na promieniowanie optyczne emitowane przez więcej niż 1 źródło promieniowania lub ekspozycji na promieniowanie optyczne o szerokim zakresie długości fal;
- klasyfikacji laserów podanej w Polskiej Normie PN-EN 60825-1:2005 Bezpieczeństwo urządzeń laserowych - Część 1: Klasyfikacja sprzętu, wymagania i przewodnik użytkownika (od 1 września 2010 r. PN-EN 60825-1:2008 Bezpieczeństwo urządzeń laserowych - Część 1: Klasyfikacja sprzętu i wymagania), a także każdej podobnej klasyfikacji źródeł promieniowania, mogących spowodować zagrożenia porównywalne z laserem klasy 3B lub 4;
- informacji dostarczanych przez producentów źródeł promieniowania i związanego z nimi wyposażenia, wykonywanych zgodnie z normami zharmonizowanymi oraz spełniających zasadnicze wymagania w rozumieniu ustawy z 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności - Dz.U. z 2004 r. nr 204, poz. 2087 z późn. zm.
(§ 4 ust. 1 pkt 1-10 nowego rozporządzenia).
Uwaga!
- Pracodawca musi dokumentować ocenę ryzyka zawodowego związanego z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne w sposób określony w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy - Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 z późn. zm. (§ 4 ust. 2 nowego rozporządzenia).
- Ponowna ocena ryzyka zawodowego związanego z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne jest wymagana, alternatywnie jeżeli:
- nastąpiły zmiany warunków wykonywania pracy,
- wystąpiły inne okoliczności, które wskazują na konieczność aktualizacji tej oceny
(§ 4 ust. 3 nowego rozporządzenia).
Niezbędne działania organizacyjno-techniczne zmniejszające ryzyko zawodowe związane z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne
Na podstawie wyników oceny ryzyka zawodowego związanego z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne pracodawca określa niezbędne działania organizacyjno-techniczne zmniejszające to ryzyko (§ 4 ust. 4 nowego rozporządzenia).
Ograniczenie ryzyka zawodowego
Mając na względzie dostępne rozwiązania techniczne i postęp naukowo-techniczny, pracodawca eliminuje lub ogranicza w możliwie największym stopniu ryzyko zawodowe związane z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne, przede wszystkim przez likwidowanie zagrożeń w miejscu ich powstawania (§ 5 ust. 1 nowego rozporządzenia).
Ustalono, że gdy ocena ryzyka zawodowego związanego z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne wykaże, iż istnieje możliwość wystąpienia poziomów ekspozycji przekraczających wartości MDE, pracodawca musi sporządzić i wprowadzić w życie program działań organizacyjno-technicznych, zapobiegających przekroczeniu dopuszczalnych poziomów ekspozycji (§ 5 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Program działań organizacyjno-technicznych
W programie działań organizacyjno-technicznych, zapobiegających przekroczeniu dopuszczalnych poziomów ekspozycji, pracodawca musi uwzględniać przede wszystkim działania polegające na:
- wprowadzaniu procesów lub metod pracy ograniczających ryzyko zawodowe związane z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne;
- doborze urządzeń, przeznaczonych do wykonywania określonej pracy, o możliwie najniższej emisji promieniowania optycznego;
- ograniczaniu emisji promieniowania optycznego środkami technicznymi, w tym przez stosowanie, w koniecznych przypadkach:
- urządzeń ochronnych,
- innych środków ochrony zbiorowej (blokad, obudów, osłon, ekranów itp.);
- konserwowaniu:
- urządzeń będących źródłem emisji promieniowania optycznego i ich wyposażenia,
- stosowanych urządzeń ochronnych i środków ochrony zbiorowej,
- miejsc i stanowisk pracy;
- projektowaniu miejsc pracy i rozmieszczaniu stanowisk pracy w sposób:
- umożliwiający izolowanie od źródeł promieniowania,
- ograniczający jednoczesną ekspozycję na promieniowanie optyczne emitowane przez wiele źródeł promieniowania;
- ograniczaniu:
- czasu trwania ekspozycji,
- poziomu ekspozycji;
- zapewnieniu prawidłowo dobranych środków ochrony indywidualnej;
- przestrzeganiu instrukcji producentów sprzętu, przede wszystkim w zakresie bezpiecznej obsługi zapobiegającej powstawaniu:
- szkodliwych emisji promieniowania optycznego,
- nadmiernych poziomów ekspozycji
(§ 5 ust. 3 pkt 1-8 nowego rozporządzenia).
Pracodawca ma obowiązek oznaczyć znakami bezpieczeństwa miejsca pracy, w których poziom promieniowania może przekraczać wartości MDE, a także wydzielić strefy z takimi miejscami i ograniczyć do nich dostęp, jeżeli jest to technicznie możliwe do wykonania (§ 6 ust. 1 nowego rozporządzenia).
Znaki bezpieczeństwa muszą być stosowane zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (§ 6 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Poziom ekspozycji na promieniowanie optyczne
Poziom ekspozycji pracownika na promieniowanie optyczne, po uwzględnieniu wszystkich środków ochronnych zastosowanych w celu ograniczenia zagrożenia, w tym środków ochrony indywidualnej, nie może przekraczać wartości MDE (§ 7 ust. 1 nowego rozporządzenia). Wymóg ten dotyczy także:
- osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy,
- prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą w zakładzie pracy lub innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę,
- studentów lub uczniów odbywających zajęcia praktyczne,
- osób wykonujących krótkotrwałe prace lub czynności inspekcyjne,
- osób niebiorących udziału w procesie pracy, jeżeli prace z użyciem źródeł promieniowania są prowadzone w miejscach, do których osoby te mają dostęp
(§ 7 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Natomiast w razie stwierdzenia przekroczeń wartości MDE, mimo podjętych środków zmierzających do ograniczenia poziomu ekspozycji, pracodawca musi:
- niezwłoczne podjąć działania w celu obniżenia poziomu ekspozycji poniżej wartości MDE,
- ustalić przyczyny wystąpienia przekroczeń,
- wykonać działania, które zostały określone w § 10 ust. 3 pkt 1 i 2 nowego rozporządzenia, w celu uniemożliwienia ponownego wystąpienia przekroczeń
(§ 7 ust. 3 pkt 1-3 nowego rozporządzenia).
Określając i podejmując wspomniane działania organizacyjno-techniczne, pracodawca ma obowiązek odpowiednio dostosowywać je do potrzeb pracowników należących do grup szczególnego ryzyka (§ 8 nowego rozporządzenia).
Promieniowanie optyczne podczas szkolenia bhp
Ustalono także, że w ramach szkolenia w dziedzinie bhp pracodawca, który zatrudnia pracowników podlegających ekspozycji na promieniowanie optyczne, zapewnia im informacje o wynikach oceny ryzyka zawodowego na ich stanowiskach pracy, przede wszystkim dotyczące:
- podjętych na podstawie nowego rozporządzenia środków niezbędnych do wyeliminowania lub ograniczenia ryzyka zawodowego związanego z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne i okoliczności, w jakich środki takie należy stosować,
- wartości MDE i związanego z nimi potencjalnego ryzyka,
- wyników wyznaczania poziomu ekspozycji, zagrożeń stwarzanych przez występujące w miejscu pracy promieniowanie optyczne i potencjalnych skutków dla zdrowia lub bezpieczeństwa pracowników,
- przyczyn powstawania chorób powodowanych ekspozycją na promieniowanie optyczne, ich objawów i sposobów wykrywania,
- profilaktycznych badań lekarskich i zagrożeń stwarzanych przez środki fotouczulające,
- bezpiecznych sposobów wykonywania pracy, ograniczających poziom ekspozycji do możliwie najmniejszej wartości,
- prawidłowego stosowania odpowiednio dobranych środków ochrony indywidualnej
(§ 9 ust. 1 pkt 1-7 nowego rozporządzenia).
Konsultacje z pracownikami
Należy pamiętać, że pracodawca musi konsultować z pracownikami lub ich przedstawicielami wszystkie działania dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z ekspozycją na promieniowanie optyczne (§ 9 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Opieka medyczna
Pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikom podlegającym ekspozycji na promieniowanie optyczne opiekę medyczną w zakresie oraz na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy - Dz.U. nr 69, poz. 332 z późn. zm. (§ 10 ust. 1 nowego rozporządzenia).
Pracodawca musi także przekazywać lekarzowi sprawującemu profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami informacje dotyczące czynników środowiska pracy, których współoddziaływanie z promieniowaniem optycznym może mieć niekorzystny wpływ na stan zdrowia pracowników, przede wszystkim dotyczące występowania fotouczulających substancji chemicznych (§ 10 ust. 2 nowego rozporządzenia).
Stwierdzenie choroby zawodowej u pracownika
Jeżeli w wyniku przeprowadzonych badań profilaktycznych lekarz stwierdzi chorobę lub inne niekorzystne dla pracownika skutki zdrowotne, które mogły być spowodowane ekspozycją na promieniowanie optyczne, pracodawca ma obowiązek:
- ponownie ocenić ryzyko zawodowe związane z ekspozycją pracowników na promieniowanie optyczne,
- dokonać przeglądu działań, które zostały określone w § 5 ust. 1, 2 i 3 pkt 1-8 nowego rozporządzenia
i wprowadzić odpowiednie zmiany, uwzględniając przy tym porady lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami (§ 10 ust. 3 pkt 1 i 2 nowego rozporządzenia).
Autor: Przemysław Ł. Siemiątkowski
prawnik specjalizujący się w zakresie
prawa pracy i bhp, doktorant w Instytucie
Pracy i Spraw Socjalnych w Warszawie
