7 marca 2009 r. weszła w życie ustawa z 19 grudnia 2008 r. zmieniająca ustawę o swobodzie działalności gospodarczej oraz niektóre inne ustawy. Wprowadza ona wiele zmian w zakresie przeprowadzania kontroli pracodawców przez organy nadzoru i kontroli.
Nie nowelizuje jednak przepisów ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, co wprowadza wiele niejasności na gruncie działań kontrolnych podejmowanych przez PIP wobec pracodawców prowadzących swoją działalność na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.
Zmiany w zakresie kontroli
Ustawa zmieniającą wprowadza nowe brzmienie przepisu dotyczącego sposobu przeprowadzania kontroli. Zgodnie z nim od 7 marca 2009 r. kontrola działalności gospodarczej przedsiębiorców przeprowadzana jest na zasadach określonych w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej, chyba że zasady i tryb kontroli wynikają z bezpośrednio stosowanych przepisów powszechnie obowiązującego prawa wspólnotowego albo z ratyfikowanych umów międzynarodowych. Taki właśnie wyjątek stanowią działania kontrolne podejmowane przez PIP wobec przedsiębiorców działających w sektorze przemysłu i handlu. Opierają się one wówczas na konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) nr 81 ratyfikowanej przez Polskę w 1997 r. dotyczącej kontroli inspekcji w przemyśle i handlu.
Postanowienia w zakresie kontroli zawarte w konwencji MOP nr 81 mają zastosowanie do sektora przemysłu i handlu, natomiast kontrola w sektorze usług pozahandlowych odbywa się na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.
Przykład
Kontrolę w firmie produkującej i sprzedającej meble czy produkującej kotły żeliwne PIP będzie przeprowadzała na podstawie konwencji MOP nr 81.
Przykład 2
Kontrolę w firmach np.: w firmie transportowej świadczącej usługi w zakresie przewozu ludzi, czy w banku PIP będzie prowadziła w uwzględnieniem przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.
Jakie są różnice w uprawnieniach kontrolnych PIP?
Zasadnicze różnice według których przeprowadzana jest kontrola przez PIP u pracodawców, których działalność dotyczy:
- przemysłu lub handlu, a
- usług pozahandlowych polega na:
Lp. | Działania kontrolne | Sektor działalności przemysłu i handlu | Sektor działalności usług pozahadlowych |
1. | Wszczęcie kontroli | Inspektorzy pracy mają prawo swobodnego wstępu, bez uprzedniego zawiadomienia, o każdej porze dnia i nocy, do każdego zakładu pracy podlegającego inspekcji | Organy kontroli zawiadamiają o zamiarze wszczęcia kontroli, a samą kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż po upływie 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. |
Wykonywanie czynności kontrolnych | Inspektorzy PIP są upoważnieni do przesłuchiwania personelu na osobności lub w obecności świadków na okoliczność stosowania przepisów prawnych . Inspektorzy nie muszą zawiadamiać o swojej obecności pracodawcy ani jego przedstawiciela jeżeli uznają że takie zawiadomienie może niekorzystnie wpłynąć na wykonywanie ich obowiązków. | Czynności kontrolnych dokonuje się w obecności kontrolowanego lub osoby przez niego upoważnionej. | |
Prowadzenie kontroli w zbiegu z kontrolami innych organów | Przedsiębiorstwa będą kontrolowane tak często i tak staranie, jak to jest konieczne dla zapewnienia skutecznego stosowania odpowiednich przepisów prawnych. A zatem w każdej chwili PIP może przeprowadzić kontrolę. | Nie można równocześnie podejmować i prowadzić więcej niż jednej kontroli działalności przedsiębiorcy. Np. jeżeli w zakładzie pracy już prowadzi kontrolę ZUS; PIS. | |
Liczba i czas kontroli w roku kalendarzowym | Przedsiębiorstwa będą kontrolowane tak często i tak staranie, jak to jest konieczne dla zapewnienia skutecznego stosowania odpowiednich przepisów prawnych. A zatem bez względu na liczbę i czas poprzednich kontroli PIP w każdej chwili może skontrolować przedsiębiorcę. | Czas trwania wszystkich kontroli organu kontroli u przedsiębiorcy w jednym roku kalendarzowym nie może przekraczać w odniesieniu do: mikro-przedsiębiorców – 12 dni roboczych; małych przedsiębiorców – 18 dni roboczych; średnich przedsiębiorców – 24 dni robocze; pozostałych przedsiębiorców – 48 dni roboczych . |
Inne niespójności w przepisach w zakresie kontroli PIP
Różnice w zakresie uprawnień organu kontrolnego wobec przedsiębiorców wynikają nie tylko z rozróżnienia przedsiębiorców działających w sektorze przemysłowym i handlowym oraz działających w sektorze usług pozahandlowych. Dodatkowe rozbieżności wynikają również z samych przepisów, na podstawie których działania podejmuje PIP.
O ile PIP zarówno w oparciu o:
- ustawę o PIP (jeżeli okoliczności faktyczne uzasadniają niezwłoczne podjęcie kontroli u przedsiębiorcy, może być ona podjęta po okazaniu legitymacji służbowej), jak i
- ustawę o swobodzie działalności gospodarczej (podjęcie czynności kontrolnych po okazaniu legitymacji służbowej (…) może dotyczyć jedynie przypadków, gdy czynności kontrolne są niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia, (…) lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia, a także gdy przeprowadzenie kontroli jest uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia, zdrowia lub środowiska naturalnego).
może podjąć działania kontrolne tylko na podstawie okazania legitymacji służbowej. To jednak termin doręczenia upoważnienia do przeprowadzenia kontroli jest rozbieżny. I tak według ustawy o:
- PIP upoważnienie doręcza się niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 7 dni od dnia podjęcia kontroli;
- swobodzie działalności gospodarczej upoważnienie doręcza się przedsiębiorcy albo osobie przez niego upoważnionej w terminie określonym w tych przepisach lecz nie później niż trzeciego dnia od wszczęcia kontroli.
Inną rozbieżnością jest dopuszczalność miejsca przeprowadzania kontroli przez PIP. Bowiem ustawa o swobodzie działalności gospodarczej mówi o przeprowadzaniu kontroli generalnie w:
- siedzibie kontrolowanego lub
- w miejscu wykonywania działalności gospodarczej
oraz w godzinach pracy lub w czasie faktycznego wykonywania działalności gospodarczej przez kontrolowanego. Natomiast ustawa o PIP dopuszcza przeprowadzanie kontroli również w innych miejscach wykonywania jego zadań lub przechowywania dokumentów finansowych i kadrowych.
Sprzeciw wobec podjęcia i przeprowadzenia kontroli
Ustawa wprowadziła również nowe rozwiązanie prawne, które daje przedsiębiorcy możliwość wniesienia sprzeciwu wobec podjęcia i wykonywania przez organy kontrolne czynności z naruszeniem przepisów ustawy. Taki sprzeciw będzie mógł wnieść przedsiębiorca w terminie 3 dni roboczych od dnia rozpoczęcia kontroli.
Podstawa prawna
Ustawa z 19 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2009 r. nr 18, poz. 97)
art. 24 ust. 5, art. 26 ust. 1ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 ze ze zm.)
art. 12, 77 ust. 1, art. 79 ust. 1, art.79 ust. 4, art. 79a ust. 1, art. 80 ust. 1, art. 82 ust. 1, art. 83 ust. 1ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr155, poz. 1095)
art. 16, art. 12 ust. 1 lit. c pkt (i), art. 12 ust. 1 lit. a konwencji MOP nr 81 konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) nr 81 ratyfikowanej przez Polskę w 1997 r. dotyczącej kontroli inspekcji w przemyśle i handlu (Dz.U. nr 72, poz. 450)
Autor: Kinga Grodzicka-Lisek
prawnik, specjalista z zakresu
prawa pracy i bhp
