Prawo do powstrzymania się od wykonywania pracy i oddalenia się z jej miejsca

Prawo powstrzymania się od wykonania pracy w niebezpiecznych warunkach nie przysługuje pracownikom, których obowiązkiem pracowniczym jest ratowanie życia i mienia. Dla tej grupy osób wykonywanie pracy w sytuacjach ekstremalnych stanowi niejako ryzyko zawodowe, które akceptują w momencie podejmowania danej pracy. Mogą oni odmówić wykonania poszczególnych czynności ratowniczych, które są z obiektywnego punktu widzenia niemożliwe do wykonania.

Każdy pracownik może zostać zobowiązany przez pracodawcę do wzięcia udziału w akcji ratowniczej zarówno w godzinach pracy, jak i godzinach nadliczbowych. Jednak tylko osoby zatrudnione w celu ratowania życia lub mienia nie mogą odmówić uczestnictwa w takiej akcji. Pozostali pracownicy mogą odmówić wykonania takiego polecenia.

Powstrzymanie się od wykonywania pracy we wspomnianych okolicznościach można uznać za uzasadnione tylko wówczas, gdy warunki pracy stwarzają bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia. Nie chodzi tu zatem o jakieś niedostatki
w organizowaniu warunków pracy, lecz takie, które stwarzają szczególne niebezpieczeństwo. Ponadto wyklucza to powstrzymanie się od wykonywania pracy w przypadku zagrożenia wyłącznie mienia pracownika. Zagrożenie nie może być zagrożeniem jedynie potencjalnym lub takim, które mogłoby jedynie pośrednio szkodzić zdrowiu pracownika. Uznaje się, że zagrożenie uzasadniające powstrzymanie się od wykonywania pracy to zagrożenie realne i obiektywnie sprawdzalne.
Ma to ogromne znaczenie w przypadku ewentualnego sporu. W ocenie, czy pracownik miał prawo do zaprzestania pracy, wykazanie zgodności z prawem swego zachowania ciąży na pracowniku.

Błędna ocena pracownika co do bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia, skutkująca niewykonywaniem pracy,
nie zawsze jednak powoduje jego odpowiedzialność za bezprawne zachowanie.

Warunkiem odpowiedzialności pracownika jest bowiem nie tylko bezprawność jego zachowania, ale również wina.
Jednak nawet w przypadku braku winy, błędna ocena pracownika co do faktu, że wykonywanie pracy w danych warunkach powoduje zagrożenie jego życia lub zdrowia, powoduje utratę prawa do wynagrodzenia za czas nieświadczenia pracy.

O powstrzymaniu się od wykonywania pracy pracownik powinien niezwłocznie powiadomić przełożonego. Jeżeli powstrzymanie się od pracy nie usuwa zagrożenia zdrowia i życia, pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia
i wówczas także powiadamia o tym przełożonego. Prawa do oddalenia się z miejsca zagrożenia nie należy utożsamiać
z prawem do opuszczenia pracy, pracownik powinien bowiem nadal pozostawać w dyspozycji pracodawcy.

Pracownik powstrzymujący się od pracy ze względu na związane z nią bezpośrednie niebezpieczeństwo zachowuje prawo do wynagrodzenia. Zachodzi wówczas przeszkoda w świadczeniu pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy.

Pracownicy wykonujący pracę wymagającą szczególnej sprawności psychofizycznej mają możność powstrzymania się od wykonywania pracy, gdy ich stan psychofizyczny łącznie:

• nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy,
• stwarza zagrożenie dla innych osób.

Do pracownika należy ocena, czy zaistniała sytuacja przewidziana łącznie w obu wymienionych warunkach jest przyczyną uzasadniającą powstrzymanie się od pracy. Jego oświadczenie w tym względzie nie może być kwestionowane przez pracodawcę, istota złego stanu psychofizycznego polega bowiem na tym, że nie może być obiektywnie ustalona
i potwierdzona na przykład przez lekarza. Pracodawca może jednak polecić pracownikowi wykonywanie innej pracy, która mimo takiego stanu psychofizycznego pracownika nie będzie stanowiła zagrożenia jego zdrowia i życia.

Powstrzymanie się od wykonywania pracy musi być poprzedzone zawiadomieniem przełożonego. W tym przypadku w celu uniknięcia nadużywania przez pracowników tego prawa nie gwarantuje się im prawa do wynagrodzenia za powstrzymanie się od wykonywania pracy.