Bezpośredni nadzór przy pracach szczególnie niebezpiecznych – obowiązki pracodawcy

Prace szczególnie niebezpieczne to takie, które ze względu na swój charakter, warunki wykonywania lub używane środki techniczne stwarzają zwiększone ryzyko dla zdrowia i życia pracowników. Ich wykaz został określony w rozporządzeniu w sprawie ogólnych przepisów BHP, ale może być także rozszerzany wewnętrznymi regulacjami zakładu pracy lub instrukcjami eksploatacji urządzeń.

Do prac tych zalicza się m.in.:

• prace na wysokości,
• prace w wykopach,
• roboty rozbiórkowe,
• prace z użyciem substancji niebezpiecznych,
• prace przy urządzeniach energetycznych pod napięciem.

Ze względu na podwyższone zagrożenie, ich realizacja musi być objęta szczególnym nadzorem, a także odpowiednio przygotowana pod względem organizacyjnym, technicznym oraz szkoleniowym – w tym m.in. przez instruktaż stanowiskowy.

Zgodnie z przepisami prawa pracy, jednym z kluczowych obowiązków pracodawcy w zakresie BHP jest zapewnienie bezpośredniego nadzoru nad pracami szczególnie niebezpiecznymi. Co istotne, przepisy nie definiują precyzyjnie pojęcia „bezpośredniego nadzoru”, co może budzić wątpliwości interpretacyjne.

Jednak zgodnie z utrwaloną praktyką Państwowej Inspekcji Pracy, oznacza to obecność osoby nadzorującej na miejscu wykonywania pracy przez cały czas jej trwania. W przypadku nieobecności takiej osoby – nawet krótkotrwałej – prace należy przerwać.

Zgodnie z interpretacjami prawnymi, nadzór bezpośredni przy pracach szczególnie niebezpiecznych powinien sprawować pracownik zatrudniony w oparciu o stosunek pracy. Choć przepisy używają ogólnego określenia „osoba wyznaczona”, nie zaleca się powierzania tej funkcji osobom zatrudnionym na podstawie umów cywilnoprawnych (np. zlecenia), ponieważ może to prowadzić do naruszeń prawa pracy.

Powierzenie funkcji nadzorczych nad pracownikami osobie zatrudnionej na podstawie umowy cywilnoprawnej będzie nieprawidłowe ponieważ, z dużym prawdopodobieństwem, osoba nadzorująca będzie wykonywała swoje obowiązki w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy – co wyklucza zatrudnienie na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Osoba pełniąca nadzór:

• powinna posiadać odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie,
• musi być obecna fizycznie przy wykonywanych pracach,
• powinna mieć realny wpływ na przebieg pracy i możliwość reakcji w sytuacjach zagrożenia.

W szczególnych sytuacjach, gdy prace wymagają asekuracji (np. przy pracy na wysokości), dopuszczalne może być, aby funkcję nadzorczą pełnił jeden z pracowników uczestniczących w pracy – o ile nie wpływa to negatywnie na bezpieczeństwo i nadzór może być sprawowany efektywnie.

Brak zapewnienia bezpośredniego nadzoru to jedno z najpoważniejszych naruszeń zasad BHP przy organizacji prac szczególnie niebezpiecznych. W praktyce oznacza to, że:

• Inspektor pracy może natychmiast przerwać prace, wydając ustny nakaz ich wstrzymania.
• Pracodawca naraża się na grzywnę lub inne sankcje administracyjne.
• W razie wypadku przy pracy, brak nadzoru może skutkować odpowiedzialnością karną lub cywilną.

Co istotne, ewentualna polemika pracodawcy z decyzją inspektora PIP zazwyczaj nie przynosi skutku – decyzja o wstrzymaniu prac jest utrzymywana w mocy do czasu zapewnienia nadzoru.